Ολοκληρώθηκε, το Σάββατο 23 Μαΐου, με την ενεργή συμμετοχή αρκετών φοιτητών ψυχολογίας και λίγων εξωτερικών επισκεπτών, το διήμερο υβριδικό σεμινάριο, με τίτλο: «Ο Φρίντριχ Νίτσε στην Υπαρξιακή Ψυχοθεραπεία: Από τη φιλοσοφική αποδόμηση στην κλινική πράξη», που διοργάνωσε για αυτό το μήνα το Γίγνεσθαι, ολοκληρώνοντας και κλείνοντας έτσι ουσιαστικά έναν ακόμη κύκλο παρουσιάσεων για την υπαρξιακή προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του διημέρου δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στη σύνδεση της φιλοσοφίας του Νίτσε με την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία, μεταμορφώνοντας αυτό το σεμινάριο σε μια από τις πιό διαλογικές συναντήσεις της υπαρξιακής φιλοσοφίας με την ψυχοθεραπευτική πράξη που έχουμε ζήσει στο Γίγνεσθαι. Ο εισηγητής, Δρ. Αλέξης Χαρισιάδης, μέσα από μια πηγαία ποιητική και φιλοσοφική στάση, ξεκίνησε την Παρασκευή την ομιλία του προς την ολομέλεια, ξεκαθαρίζοντας πως δεν επιθυμεί μια ακαδημαϊκή παρουσίαση του τεράστιου φιλοσοφικού έργου του Φρίντριχ Νίτσε, αλλά πρωταρχικά μια ανοιχτή γνωριμία μαζί του, που στόχο έχει να οδηγήσει, όσους ή όσες ενδιαφέρονται σήμερα ή θα ενδιαφερθούν στο μέλλον, σε μια βαθύτερη, περισσότερο ενσώματη και βιωματική, προσέγγιση της ύπαρξης, του πόνου, του άγχους, της ελευθερίας και τελικά της δυνατότητας του ανθρώπου να γίνεται δημιουργός του ίδιου του εαυτού του. Από την αρχή του σεμιναρίου έγινε επίσης εμφανές πως ο Αλέξης έχει εντρυφήσει σε βάθος όχι μόνο το φιλοσοφικό έργο του Νίτσε αλλά και τις αναπόδραστες υπαρξιακές δονήσεις που το συνοδεύουν, καθώς δεν παρουσίασε τις φιλοσοφικές του έννοιες ως κλειστά θεωρητικά σχήματα αλλά αντίθετα, δημιουργούσε, με μεγάλο σεβασμό, χώρο στα αγωνιώδη υπαρξιακά ερωτήματα, στις διανοίξεις, στις σιωπές αλλά και τα παράδοξα και τις αντιφάσεις που αναδύονταν στην ολομέλεια των συμμετεχόντων, αποτυπώνοντας, εν τέλει, μια ζωντανή βιωματική εμπειρία που αφορούσε άμεσα τόσο τη θεραπευτική σχέση όσο και την ίδια την ανθρώπινη κατάσταση.

Το σεμινάριο ξεκίνησε την Παρασκευή με μια ιστορική και βιογραφική χαρτογράφηση της ζωής του Νίτσε, από την αυστηρή λουθηρανική του ανατροφή και τον πρόωρο θάνατο του πατέρα του, μέχρι την απομόνωση, την ασθένεια και τελικά την ψυχική του κατάρρευση στο Τορίνο της Ιταλίας. Ο Αλέξης παρουσίασε τη βιογραφία του Νίτσε τόσο ως ιστορικό υλικό που έχει σημασία για την εποχή που γεννήθηκε όσο και ως υπαρξιακό υπόστρωμα μιας φιλοσοφίας όπου η σωματική οδύνη και η ανθρώπινη μοναξιά αναδείχθηκαν ως καθοριστικά στοιχεία που διαμόρφωσαν τη σκέψη του φιλοσόφου γύρω από την ψυχική ανθεκτικότητα, τη δημιουργία και τη μεταμόρφωση της οδύνης. Ξεκινώντας τις επιμέρους ενότητες της παρουσίασης του μίλησε για τον «Θάνατο του Θεού» και τον μηδενισμό στο έργο του Νίτσε όπου περιέγραψε και ανέλυσε το πώς η σταδιακή κατάρρευση των απόλυτων αξιών οδήγησε και οδηγεί τον σύγχρονο άνθρωπο σε ένα υπαρξιακό κενό, όπου οι μεγάλες βεβαιότητες δεν λειτουργούν πλέον. Συμπλήρωσε, για αυτό, την ανάγκη η θεραπευτική ανάγνωση αυτής της κρίσης να υποδεχθεί το κενό ως αναγκαία, γόνιμη ρήξη με την προσωπική αλήθεια κάθε προσώπου και στάθηκε στην πρόκληση για τον θεραπευτή να μη βιαστεί να διορθώσει ή να γεμίσει το υπαρξιακό κενό, αλλά να αντέξει, μαζί με το θεραπευόμενο άτομο, τη μεγάλη αγωνία στις στιγμές που καταρρέουν τα απόλυτα νοήματά του. Ο Αλέξης πρότεινε εδώ μια ανοιχτή, ψυχοθεραπευτική στάση που μας επιτρέπει να αισθανθούμε πώς το κενό εμφανίζεται μέσα μας, πώς λειτουργούν οι προσωπικές μας υποθέσεις και, πώς και εμείς οι ίδιοι αντιδρούμε όταν χάνεται το έδαφος των βεβαιοτήτων, σαν μέρος δηλαδή μιας ζωντανής διερεύνησης και αποτύπωσης. Προχωρώντας στην ενότητα της Προοπτικιστικής Γνωσιολογίας, (τη νιτσεϊκή θέση, που περιγράφει πως δεν υπάρχουν αντικειμενικά γεγονότα παρά μόνο ερμηνείες), συνέδεσε την φιλοσοφική έννοια με τη φαινομενολογική στάση του θεραπευτή όπου ο ίδιος δεν παρουσιάζεται ως αυθεντία που κατέχει την απόλυτη αλήθεια, αλλά ως παρουσία συνοδοιπορίας που προσπαθεί να βάλει σε παρένθεση τις δικές του ερμηνείες για να συναντήσει τον κόσμο ενός μοναδικού άλλου, δίνοντας ιδιαίτερη σημασία στον τρόπο με τον οποίο κάθε παρουσιαζόμενο σύμπτωμα μπορεί να ιδωθεί ως μια προσωπική ερμηνεία της ύπαρξης. Στη συνέχεια της παρουσίασής του, ο Αλέξης, στάθηκε στην νιτσεϊκή έννοια της «Φιλοσοφίας με το Σφυρί», μιας από τις πιο δυνατές ίσως ενότητες από το έργο του φιλοσόφου. Εδώ αναδείχθηκε η θεραπευτική διάσταση της γνωσιακής αποδόμησης, εκεί όπου ο θεραπευτής, με μεγάλη ευαισθησία αλλά παράλληλα και θαρραλέα, βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει τα είδωλα που το κρατούν καθηλωμένο. Μίλησε εδώ για τις άκαμπτες ταυτότητες, τις ψευδείς βεβαιότητες και τις νευρωτικές άμυνες που συναντάμε στα θεραπευτικά μας γραφεία, τονίζοντας ωστόσο πως το «σφυρί» δεν προτείνεται ως εργαλείο βίας αλλά ως διαπασών, που με την κατάλληλη χρήση είναι ικανό να αποκαλύψει τον κούφιο ήχο των ψευδαισθήσεων ή των ερμηνειών.

Ξεκινώντας το Σάββατο το πρωί, δεύτερη μέρα του σεμιναρίου, με την ενότητα για τη «Βούληση για Δύναμη», ο Αλέξης προσπάθησε να αποκαταστήσει την έννοιά της από τις συνήθεις ιστορικές της παρερμηνείες. Η βούληση για δύναμη δεν παρουσιάστηκε, από τον ίδιο, ως επιθυμία κυριαρχίας πάνω στους άλλους αλλά ως ορμή αυτοκυριαρχίας, δημιουργικότητας και υπέρβασης του εαυτού ενώ τα συμπτώματα του άγχους και η κατάθλιψης ερμηνεύθηκαν ως μπλοκαρισμένη ζωτικότητα, ως μια εγκλωβισμένη δημιουργική ενέργεια που εντέλει στρέφεται εναντίον του ίδιου του ανθρώπου και ο Αλέξης τόνισε για αυτό πως η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία δεν στοχεύει στη μείωση των πιθανών συμπτωμάτων αλλά στην ανάκτηση της προσωπικής ευθύνης και στην προσπάθεια να απελευθερωθεί η δημιουργική δύναμη του θεραπευόμενου ατόμου. Στη συνέχεια της ομιλίας του αναφέρθηκε στις έννοιες του Απολλώνιου και του Διονυσιακού Στοιχείου, όπου η ψυχική ισορροπία παρουσιάστηκε ως μια διαρκής πάλη και ανασύνθεση ανάμεσα στη μορφή και το χάος, στη λογική και το πάθος, στον έλεγχο και την έκσταση. Αναλύθηκαν εδώ, από τον Αλέξη, τόσο οι κίνδυνοι της απολλώνιας ακαμψίας με την τελειομανία, τους ψυχαναγκασμούς και την αποξένωση από το σώμα όσο και αυτοί της της διονυσιακής διάλυσης που μπορεί να συνοδεύονται από χάος, εθισμούς ή ακόμη και απώλεια των ορίων. Η ψυχοθεραπεία περιγράφηκε εδώ ως μια βαθιά ποιητική διεργασία μέσα από την οποία κάθε άνθρωπος μαθαίνει να δίνει μορφή στο χάος του χωρίς απαραίτητα να νεκρώνει τη ζωτικότητά του. Οι βιωματικές ασκήσεις, που πρότεινε ο Αλέξης, σε αυτή την ενότητα υπήρξαν εξαιρετικά δυνατές, καθώς η ολομέλεια κλήθηκε να δουλέψει με τη σωματική διάσταση της ύπαρξης αλλά και με τις φωνές, τις μεταφορές και τη συμβολική έκφραση της εμπειρίας. Συγκινητική ήταν επίσης στην συνέχεια η παρουσίαση των «Τριών Μεταμορφώσεων του Πνεύματος», της Καμήλας που κουβαλά τα ανθρώπινα πρέπει, του Λιονταριού που επαναστατεί και του Παιδιού που καλείται να δημιουργεί. Ο Αλέξης πρότεινε εδώ μια οπτική που αναγνωρίζει μια αναπτυξιακή χαρτογράφηση της συνείδησης που λειτουργεί σαν ένας θεραπευτικός χάρτης της ανθρώπινης ωρίμανσης, εκεί όπου μετάβαση από τη συμμόρφωση στην ελευθερία και από την άρνηση στη δημιουργία παρουσιάζονται ως μια συχνά επίπονη και αγωνιώδη υπαρξιακή διαδικασία που με κάθε τρόπο απαιτεί τη θεραπευτική υπομονή και ετοιμότητά μας. Προχωρώντας προς το μέσο της δεύτερης μέρας του σεμιναρίου αναλύθηκε η νιτσεϊκή έννοια της «Αιώνιας Επιστροφής», ως ένα από τα σημαντικότερα και πλέον ριζοσπαστικά υπαρξιακά πειράματα σκέψης. Το ερώτημα: «αν έπρεπε να ζήσεις αυτή τη ζωή ξανά και ξανά, θα άλλαζες κάτι σήμερα;» λειτούργησε σαν καθρέφτης της ατομικής αλλά και εν μέρη της συλλογικής ευθύνης μας απέναντι στο διαρκές παρόν, αναδύθηκε σαν μια στιγμή όπου η φιλοσοφία αγγίζει άμεσα την κλινική πρακτική, αποκαλύπτοντας πώς η αναβλητικότητα, η παθητικότητα και η θυματοποίηση συντηρούνται από την συνήθη παγίδα ή ψευδαίσθηση του ότι «κάποτε αργότερα» θα αρχίσει η πραγματική ζωή μας. Φτάνοντας προς το τέλος της παρουσίασής του ο Αλέξης περιέγραψε μια ακόμη σπουδαία έννοια από το έργο του Νίτσε μιλώντας για το Amor Fati. Η ιδέα του παρουσιάστηκε, από τον ίδιο, ως πιθανό αποκορύφωμα μιας θεραπευτικής ενσωμάτωσης που αρνείται την παθητική παραίτηση και φτάνει σε μια υπαρξιακή ιδιοποίηση, που δείχνει προς μια βαθύτερη κατάφαση της ίδιας της ανθρώπινης διαδρομής, με όλα τα τραύματα, τις απώλειες και τις ρωγμές της και ολοκληρώνεται από την ιδέα πως ο άνθρωπος καλείται να αγαπήσει τη μοίρα του επειδή ακριβώς αυτή τον διαμόρφωσε, δίνοντας εδώ μια εξαιρετικά δυνατή προοπτική πάνω στο ανθρώπινο τραύμα, τις απώλειες και το θάνατο. Το σεμινάριο ολοκληρώθηκε με την έννοια του «Υπερανθρώπου» ως Ποιητή της Ύπαρξης. Ο Αλέξης μίλησε εδώ για μια προοπτική που αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο όχι ως ένα βιολογικά ανώτερο όν αλλά ως ένα ενεργό υποκείμενο που αναλαμβάνει τη δημιουργία των δικών του αξιών και γίνεται συγγραφέας του εαυτού του και παρουσίασε την ανάγκη να αντιληφθούμε και την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία ως μια διαδικασία μετάβασης που κάποτε, με την απαραίτητη πάντα υπομονή, μπορεί να οδηγήσει από το «είμαι ένα σύνολο προβλημάτων» στο «είμαι ο δημιουργός του τρόπου που θα κατοικήσω τη μοναδική ύπαρξή μου».

Αναδύθηκε καθαρά σε αυτό το σεμινάριο πως ο άνθρωπος, όπως τον περιγράφει και ο Νίτσε, δεν είναι μια ψυχική οντότητα αποκομμένη από το σώμα, αλλά μια δυναμική σύνθεση δυνάμεων, μια πολλαπλότητα ενστίκτων, παρορμήσεων, επιθυμιών και δημιουργικών εντάσεων και πως, ίσως, αυτό που ονομάζουμε «ψυχή» δεν είναι παρά μια ακόμη λέξη για κάτι που συμβαίνει ενσώματα σε κάθε άνθρωπο. Και πως, μέσα σε αυτή τη φυσικότητα της ύπαρξης, ο Νίτσε δεν βλέπει μια υποβάθμιση του ανθρώπου αλλά τη δυνατότητα μιας υπέρβασης καθώς για εκείνον, αλλά και για την υπαρξιακή προσέγγιση συνολικά, κάθε άνθρωπος δεν είναι μια προκαθορισμένη ύπαρξη αλλά ένα διαρκές γίγνεσθαι, είναι ένα ον που μπορεί να μεταμορφώσει τον πόνο σε μορφή, το χάος σε δημιουργία και τη ματαιότητα σε προσωπικό νόημα. Κάτι ακόμη που περιγράφηκε με εξαιρετική σαφήνεια στο διήμερο είναι η ιδέα ότι η κατάρρευση των πανάρχαιων μεταφυσικών βεβαιοτήτων δεν οδηγεί αναγκαστικά στον μηδενισμό τον άνθρωπο. Ο Νίτσε διέγνωσε πως, μετά τον «θάνατο του Θεού», ο άνθρωπος κινδυνεύει να βυθιστεί σε μια εποχή όπου τίποτα δεν φαίνεται να έχει αξία, ωστόσο και ο ίδιος δεν έμεινε ποτέ σε αυτή τη απόγνωση. Αναζήτησε έναν νέο τρόπο κατάφασης στη ζωή, έναν άλλο τρόπο ύπαρξης όπου η δημιουργικότητα, η τέχνη και η προσωπική ανταπόκρισή μας στον κόσμο γίνονται νέες πηγές αξιών, γίνονται τρόποι ύπαρξης, δείχνουν προς τη δυνατότητα του ανθρώπου που τολμά να δημιουργήσει τον εαυτό του χωρίς να κρύβεται πίσω από προκατασκευασμένες ερμηνείες ή αλήθειες, κάτι που ταιριάζει πολύ και με την διαδικασία της υπαρξιακής προσέγγισης για την ψυχοθεραπεία. Όπως συχνά αναφέρει ο Αλέξης τόσο η τέχνη, όσο και το ποιητικό στοιχείο εν γένει, κατέχουν κεντρική θέση σε αυτή την προοπτική καθώς η τέχνη δεν είναι απλά διακόσμηση της ζωής αλλά ένας από τους θεμελιώδεις τρόπους δικαίωσής της καθώς μέσα από τη δημιουργία, ο άνθρωπος δεν αποδρά από την οδύνη αλλά της δίνει μορφή. Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία, όπως αναδείχθηκε πολλαπλά σε αυτό το διήμερο, μοιάζει βαθιά με αυτή τη νιτσεϊκή καλλιτεχνική πράξη, δεν είναι παρά η δυνατότητα να αναλάβει κανείς το προσωπικό ή το συλλογικό του τραύμα, τη μοναξιά ή τη διάλυσή του και να τα μεταβολίσει σε ένα προσωπικό έργο ύπαρξης, να γίνει δηλαδή ποιητής της ίδιας του της ύπαρξης, μεταμορφώνοντας τελικά τη ζωή του σε ένα έργο δημιουργικής κατάφασης. Και, ίσως, ακριβώς εδώ να βρίσκεται η ριζοσπαστικότητα του Φρίντριχ Νίτσε. Στο ότι δεν επιδίωξε να λυτρώσει τον άνθρωπο από τη ζωή, αλλά να τον συμφιλιώσει με τη σκληρότητα, την τραγικότητα και ταυτόχρονα τη δημιουργική της αφθονία, δείχνοντας τον κοινό τόπο όπου η τέχνη, η δημιουργία και η ίδια η θεραπευτική διαδρομή συναντώνται: στην προσπάθεια του ανθρώπου να πει ένα βαθύ και ολοκληρωτικό «Ναι» στην ύπαρξη, ακόμη κι όταν αυτή παραμένει αγωνιώδης, ατελής, αντιφατική ή τραγική.