Άλλο ένα διήμερο σεμινάριο του Γίγνεσθαι ολοκληρώθηκε, το Σάββατο 25 Απριλίου, με την ενεργή συμμετοχή εισηγητών, φοιτητών και κοινού. Το τρίτο, για το 2026, διήμερο υβριδικό σεμινάριο, με τίτλο: «Θάνατος, Απώλεια, Πένθος», αποτέλεσε μια ακόμη ευκαιρία αναστοχασμού γύρω από διαχρονικά και αναπόδραστα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης καθώς στόχευσε τόσο στην αναγνώριση της ανθρώπινης περατότητας όσο και στη σημασία της αναζήτησης μιας περισσότερο αυθεντικής στάσης απέναντι στην πραγματικότητα του θανάτου και της ζωής. Στο διήμερο δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στο πώς η συνάντησή μας με τα όρια της ύπαρξης και την εμπειρία της αγωνίας και της βαθιάς λύπης που τα συνοδεύει, μπορεί να λειτουργήσει ως κάλεσμα επανεξέτασης των βεβαιοτήτων και των τρόπων με τους οποίους συχνά έχουμε αφεθεί να υπάρχουμε. Παράλληλα, αναδείχθηκε η κανονιστική, ηθική και θεραπευτική διάσταση αυτών των θεμάτων στο πλαίσιο της υπαρξιακής προσέγγισης αλλά και της συμβουλευτικής πένθους και διερευνήθηκαν πολλές από τις διαστάσεις τους στον χώρο της συμβουλευτικής και της ψυχοθεραπείας μέσα από ζητήματα όπως ο φόβος του θανάτου, η μοναχικότητα, η ανάγκη νοήματος, η ευαλωτότητα του σώματος και η δυσκολία της ειλικρινούς συσχέτισης με τον εαυτό και τους άλλους, δείχνοντας κάποια τα δύσκολα αλλά απαραίτητα βήματα που οδηγούν προς τη δυνατότητα μιας περισσότερο ενήμερης ή πληρέστερης στάσης στη ζωή. Μέσα από τις παρουσιάσεις και τις ομιλίες των εισηγητριών και των εισηγητών και κυρίως μέσα από τον γόνιμο διάλογο που αναπτύχθηκε με την ολομέλεια των συμμετεχόντων ατόμων αναδείχθηκε επίσης η σημασία της επίγνωσης του εφήμερου χαρακτήρα της ζωής όχι ως πηγή παραίτησης, αλλά ως αφορμή αφύπνισης, ευθύνης και βαθύτερης σχέσης με τον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο.

Το σεμινάριο ξεκίνησε την Παρασκευή 24 Απριλίου με εισηγήτρια την Ευγενία Γεωργαντά, Psy.D. ECP, ιδρυτικό στέλεχος και ένα από τα βασικά μέλη της ομάδας εξειδίκευσης του Γίγνεσθαι. Στην ανθρώπινη, πολύ τρυφερή και εν πολλοίς αυτοαποκαλυπτική ομιλία της, η Ευγενία, κινήθηκε γύρω από την υπαρξιακή σημασία του θανάτου, της απώλειας και του πένθους, συνδέοντας συχνά τις δύσκολες προσωπικές εμπειρίες του βίου της με τον υπαρξιακό αναστοχασμό. Η ίδια ξεκίνησε την παρουσίασή της αναφερόμενη στον πρόσφατο θάνατο της μητέρας της και τη συμβολική σημασία αυτής της ημερομηνίας, τονίζοντας ότι η αξία μιας απώλειας δεν μετριέται τόσο από την ηλικία του ανθρώπου, αλλά κυρίως από τη θέση που το συγκεκριμένο πρόσωπο είχε στη ζωή μας. Η Ευγενία ανέφερε το πόσο συχνά ο άνθρωπος παρασύρεται από την αδράνεια της καθημερινότητας, από ρόλους, προσδοκίες και συνήθειες που τον απομακρύνουν από ό,τι ουσιαστικά έχει αληθινή αξία. Τόνισε το πώς η επαφή με την επίγνωση της προσωπικής μας θνητότητας μπορεί να ανακινήσει μια εσωτερική μετατόπιση, ανοίγοντας ουσιαστικά τη δυνατότητα να φωτίσουμε τη σημασία των σχέσεων, της γνήσιας παρουσίας, της επιλογής και εν τέλει να επαναδιαπραγματευτούμε και να επανακαθορίσουμε την προσωπική στάση και ευθύνη μέσα στη μία και μοναδική ζωή μας, σημειώνοντας ότι η επίγνωση του θανάτου δεν χρειάζεται να είναι πάντα απαισιόδοξη, αλλά πως μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για αυθεντικότητα. Η ίδια περιέγραψε το πως μέσα από τα βιώματά της διδάχθηκε να μην αναβάλλει τη ζωή, να ζει με πληρότητα και να κάνει επιλογές βασισμένες στις προσωπικές της επιθυμίες και όχι ακολουθώντας τα «πρέπει» των άλλων. Τόνισε για αυτό ότι ο θάνατος μας φέρνει αντιμέτωπους με το ερώτημα του νοήματος, μας προκαλεί να αναρωτηθούμε για το τι κάνουμε ανάμεσα στη γέννηση και τον θάνατο, ποιά ζωή επιλέγουμε και τι έχει αληθινή σημασία για εμάς και παρέπεμψε σε υπαρξιακούς στοχαστές όπως ο Irvin Yalom και ο Viktor Frankl, υπογραμμίζοντας ότι η ιδέα του θανάτου μπορεί να «σώσει» τη ζωή μας, επειδή μας αφυπνίζει απέναντι στον χρόνο. Στη συνέχεια της παρουσίασής της, τόνισε πως κάθε απώλεια αγαπημένου προσώπου δεν σηματοδοτεί απλά έναν αποχωρισμό, αλλά πως συχνά κλωνίζει την κοσμοθεωρία και το προσωπικό νόημα που αποδίδουμε στον κόσμο παρουσιάζοντας και εδώ το πένθος ως μια φυσική και αναγκαία διεργασία μέσα από την οποία κάθε άνθρωπος καλείται να ανασυνθέσει τον εαυτό του αλλά τη σχέση του με τη ζωή. Κλείνοντας την παρουσίασή της, τόνισε επίσης πως, για τις περισσότερες τουλάχιστον περιπτώσεις, η σχέση με το νεκρό πρόσωπο δεν εξαφανίζεται αλλά συνεχίζεται μέσα από τη μνήμη, μέσα από την επίδραση, τις συνδέσεις και τις νοητικές διεργασίες που θα ανακύψουν από την εσωτερικευμένη πλέον παρουσία του απόντα στον κόσμο μας, αναδεικνύοντας ότι η αγάπη και η σύνδεση έχουν αναπόφευκτο τίμημα τον πόνο της απώλειας.

Το σεμινάριο συνεχίστηκε με την ομιλία της Αγγελικής Λιανού, M.A. Β.Α. Η παρουσίαση της Αγγελικής βασίστηκε κυρίως στην πολύχρονη εμπειρία της, από την εθελοντική προσφορά της για ψυχοθεραπευτική στήριξη ανθρώπων που πάσχουν από καρκίνο αλλά και των συγγενών ή των οικογενειών τους, στο πλαίσιο φιλοξενίας και συνοδείας του νοσοκομείου Άγιος Σάββας και στο σύλλογο Πνοή Αγάπης. Μέσα από την αφήγηση πολλών προσωπικών ιστοριών ασθενών αλλά και των συνοδών τους – που με μεγάλο σεβασμό, αγάπη και με προσοχή στη διαφύλαξη του απορρήτου τους μοιράστηκε – ανέδειξε πως ακόμη και μέσα στην αγωνιώδη διαδρομή μιας, εν δυνάμει θανατηφόρας, ασθένειας μπορούν να αναδυθούν οι αξίες της ανθρώπινης ελευθερίας και αξιοπρέπειας αλλά και ο επαναπροσδιορισμός των σχέσεων και μια βαθύτερη εκτίμηση της ζωής. Μέσα από τις περιγραφές της, η ίδια, ανέδειξε επίσης το πώς μια σοβαρή ασθένεια φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τον φόβο, τον σωματικό πόνο, την αλλαγή της εικόνας του σώματος και τη ριζική ανατροπή της καθημερινότητας και σε επαφή με την υπαρξιακή αγωνία και αβεβαιότητα. Η Αγγελική σημείωσε εδώ το ότι παρότι συχνά οι άνθρωποι έχουν την ανάγκη να μιλήσουν πρώτα για το ιατρικό κομμάτι, πέρα και πίσω από αυτό υπάρχει τεράστια αγωνία, μοναξιά και ανάγκη για νόημα και σύνδεση. Τόνισε ακόμη το ότι η θεραπευτική σχέση απαιτεί παρουσία, αυθεντικότητα, σαφή όρια, γνώση, σεβασμό, αγάπη και τρυφερότητα απέναντι στη μοναδικότητα κάθε πάσχοντα προσώπου, συμπληρώνοντας, τελικά, πως και ο ίδιος ο θεραπευτής χρειάζεται να αντέχει στην επαφή του με τον πόνο των άλλων και, σε κάποιες περιπτώσεις, να μπορεί να αναγνωρίζει το δικό του πένθος όταν χάνει ανθρώπους με τους οποίους συνδέθηκε στη θεραπευτική συνοδοιπορία. Κλείνοντας την ομιλία της, η Αγγελική, πρόσθεσε πως η απώλεια δεν αφορά μόνο τον βιολογικό θάνατο, αλλά και τις μικρές καθημερινές απώλειες ταυτότητας, δύναμης και βεβαιοτήτων των ανθρώπων που συνοδοιπορούμε, σημειώνοντας ωστόσο ότι η αγάπη, η μνήμη και η ανθρώπινη σύνδεση παραμένουν τα καθοριστικά στοιχεία που συνεχίζουν να δίνουν νόημα μετά την απώλεια.

Το σεμινάριο ολοκληρώθηκε, το Σάββατο 25 Απριλίου, με το δεύτερο μέρος να είναι αφιερωμένο κυρίως στη συμβουλευτική πένθους και τις σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις υποστήριξης της απώλειας. Οι εισηγητές της δεύτερης ημέρας Νάνσυ Ψημενάτου CT, Certified Thanatologist, επόπτρια και συγγραφέας, Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Συμβουλευτικής Πένθους και ο Δημήτρης Κουτζαμάνης, Σύμβουλος Πένθους ανέδειξαν τη σύγχρονη ανάγκη για εξειδικευμένη γνώση γύρω από τη διαχείριση και τη συμβουλευτική πένθους, επισημαίνοντας πρωταρχικά πως η απώλεια δεν αποτελεί παθολογία προς διόρθωση, αλλά μια βαθιά υπαρξιακή εμπειρία που ζητά χώρο, χρόνο και ουσιαστική συνοδεία, τονίζοντας πως κάθε πενθών πρόσωπο δεν χρειάζεται απαραίτητα τη βοήθεια μιας ψυχοθεραπείας αλλά κατά βάση σωστή υποστήριξη και καθοδήγηση ώστε να μπορέσει να σταθεί μέσα στην ανατροπή της ζωής και να προσπαθήσει να ανασυνθέσει, σταδιακά και με το δικό του πάντα τρόπο, ένα νέο νόημα ύπαρξης. Τόσο η Νάνσυ όσο και ο Δημήτρης συνεργάστηκαν αρμονικά καθόλη τη διάρκεια της πυκνής παρουσίασής τους και μέσα από αγωνιώδη παραδείγματα αλλά και στιγμές αυθόρμητου χιούμορ μοιράστηκαν με την ολομέλεια πολλά ηθικά διλήμματα όπως και κρίσιμα δεοντολογικά, κοινωνικά και πολιτισμικά ζητήματα που αφορούν στο πένθος, παρουσιάζοντάς το ως μια βαθιά ανθρώπινη διαδικασία που χρειάζεται συλλογική ευαισθησία, θεσμική κατανόηση και συχνά κατάλληλα πλαίσια υποστήριξης. Και οι δύο ομιλητές προσπάθησαν να αναδείξουν τη σημασία της θεραπευτικής συνοδοιπορίας σκιαγραφώντας μια πρωταρχικά ηθική στάση δέσμευσης όπου, με σταθερότητα, γνώση και προσωπική ωριμότητα κάθε σύμβουλος πένθους, θα μπορέσει να δημιουργήσει έναν ασφαλή χώρο όπου η ιστορία και ο ανθρώπινος πόνος θα ακουστούν και θα αναγνωριστούν, με στόχο οι συχνά τραυματικές απώλειες να μετασχηματιστούν σταδιακά σε μια βιώσιμη ζωή με συνέχεια και όραμα. Στο ξεκίνημα της ομιλίας τους δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην κοινωνική απομάκρυνση από τον θάνατο και τη φθορά, καθώς και στην τάση της σύγχρονης εποχής μας να αποκρύπτει ό,τι θυμίζει την ανθρώπινη θνητότητα, δείχνοντας το πώς ταυτόχρονα, μέσα από αυτή την άρνηση, συχνά μένουν αόρατα τα πενθούντα άτομα και ανεκπλήρωτες οι ανάγκες τους για αναγνώριση και επικύρωση. Παράλληλα, αναδείχθηκε ότι οι απώλειες δεν αφορούν μόνο στον βιολογικό θάνατο, αλλά και στις ονομαζόμενες ζωντανές απώλειες, όπως τη διάρρηξη των ανθρώπινων σχέσεων, την ασθένεια, την άνοια, την εξάρτηση αλλά και κάθε μορφή αποχωρισμού που μεταβάλλει δραστικά τη συσχέτιση μας με τη ζωή. Κρίσιμη διάσταση της προσέγγισης που αναπτύχθηκε υπήρξε, και εδώ, η σημασία της παρουσίας του επαγγελματία συμβούλου μέσα από τη συσχέτισή του με τον άνθρωπο που πενθεί. Μια παρουσία που δεν κατευθύνει βιαστικά, αλλά στηρίζει, αναγνωρίζει και κυρίως επικυρώνει την εμπειρία του άλλου. Τόσο η Νάνσυ όσο και ο Δημήτρης τόνισαν για αυτό πως η επικύρωση αναδεικνύεται ως κεντρική πράξη και πως η αναγνώριση ότι ο χρόνος, ο τρόπος και η ένταση με την οποία κάποιος πενθεί είναι επαρκή και αποδεκτά, χωρίς να τίθεται υπό αμφισβήτηση η ορθότητα της προσωπικής διεργασίας και διαδικασίας των ανθρώπων. Τονίστηκε επίσης ότι οι παρεμβάσεις χρειάζεται να διαφοροποιούνται δραστικά σε καταστάσεις κρίσης, όπου το άτομο βρίσκεται σε έντονη αποδιοργάνωση και αναζητά άμεσες απαντήσεις ή ανακούφιση, σημειώνοντας ότι σε αυτές τις περιπτώσεις, ο ρόλος του επαγγελματία δεν είναι να απορροφήσει ή να αποφορτίσει βίαια τα δύσκολα συναισθήματα ή να κατευθύνει σε πρόωρες αποφάσεις, αλλά να σταθεί σταθερά δίπλα στη βιωμένη εμπειρία, βοηθώντας τη σταδιακή ρύθμιση και κατανόηση της απώλειας. Παράλληλα, αναδείχθηκε η σημασία της ψυχοεκπαίδευσης και της σωστής πλαισίωσης, ιδιαίτερα σε σύνθετα περιβάλλοντα κρίσεων όπου οι δυνατότητες υποστήριξης είναι χρονικά ή πρακτικά περιορισμένες και στάθηκαν στην ανάγκη για παρεμβάσεις που γίνονται πιο δομημένες, με στόχο την ασφάλεια, την πρόληψη παρορμητικών αποφάσεων και τη σταδιακή αποκατάσταση της εσωτερικής συνοχής του ατόμου. Υπογραμμίστηκε και εδώ ότι ο ρόλος του επαγγελματία απαιτεί επίγνωση των προσωπικών του ορίων και στερεοτύπων, καθώς και ικανότητα να παραμένει παρών και διαφανής χωρίς να επεμβαίνει καθοριστικά στη φυσική πορεία του πένθους. Στη συνέχεια της παρουσίασής τους σημείωσαν ότι κατανόηση του πλαισίου ζωής κάθε ανθρώπου (κοινωνικοπολιτισμικού, οικονομικού και θεσμικού) αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για το πώς εκδηλώνεται και εξελίσσεται κάθε εμπειρία απώλειας και ανέδειξαν με περισσότερο κριτικό τρόπο την πολυπλοκότητα του πένθους ως μια ρευστή διαδικασία που δεν αφορά μόνο στα συναισθήματα της αγωνίας ή της λύπης, αλλά μια συνολική αναδιοργάνωση του σώματος, της σκέψης και της καθημερινής λειτουργικότητας του ατόμου. Επισημάνθηκε εδώ ότι η απώλεια συχνά εκδηλώνεται και σωματικά ή γνωστικά, με σύγχυση, κόπωση και αποδιοργάνωση, κάτι που μπορεί να παρερμηνευθεί ως παθολογία, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί μέρος της φυσιολογικής προσαρμογής. Παράλληλα, αναδείχθηκε η σημασία των τελετουργιών ως δομών μετάβασης που βοηθούν τον άνθρωπο να επεξεργαστεί την απώλεια και να επανενταχθεί σταδιακά στη ζωή, ειδικά σε μια εποχή όπου αυτές συχνά αποδυναμώνονται ή μετασχηματίζονται. Συνεχίζοντας την ομιλία τους, η Νάνσυ και ο Δημήτρης, ανέδειξαν την ανάγκη κριτικής προσέγγισης των διαγνωστικών κατηγοριοποιήσεων του πένθους, όπως για παράδειγμα τις έννοιες της παρατεταμένης ή επιπλεγμένης μορφής, οι οποίες έχουν ιστορικά μεταβλητό χαρακτήρα και δεν αποτυπώνουν πάντα τη μη παθολογική φύση της απώλειας. Υπογραμμίστηκε εδώ η σημασία της διάκρισης μεταξύ πένθους και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, καθώς και η προσεκτική και όχι αυτόματη χρήση φαρμακευτικών παρεμβάσεων, οι οποίες δεν στοχεύουν στην ίδια την εμπειρία της απώλειας αλλά σε πιθανές συννοσηρότητες ενώ στο κλείσιμο αυτής της ενότητας τονίστηκε ότι τα περισσότερα θεωρητικά μοντέλα του πένθους λειτουργούν ως ερμηνευτικά εργαλεία και όχι ως γραμμικές διαδρομές, με την κλινική πρακτική να οφείλει να παραμένει ευαίσθητη στη μη γραμμικότητα και την υποκειμενική εμπειρία κάθε ανθρώπου που πενθεί. Τόσο η Νάνσυ όσο και ο Δημήτρης επισήμαναν στη συνέχεια και πάλι ότι το πένθος δεν αποτελεί μόνον μια ιδιωτική ή εσωτερική διεργασία, αλλά ένα βαθιά σχεσιακό και θεσμικά πλαισιωμένο φαινόμενο, στο οποίο η δυνατότητα του ατόμου να επεξεργαστεί την απώλεια εξαρτάται από την ύπαρξη αναγνώρισης, μαρτυρίας και κοινωνικής νομιμοποίησης του τεράστιου πόνου του. Η μετασχηματιστική του δύναμη, σημείωσαν, δεν προκύπτει τόσο από την απλή αποδοχή της αλήθειας αλλά από μια παρατεταμένη διαδικασία συμφιλίωσης με την πραγματικότητα της απώλειας, όπου ο άνθρωπος ταλαντώνεται ανάμεσα στην εμπειρία του συναισθήματος και στην ανάγκη αναδιοργάνωσης της ζωής. Τόνισαν επίσης ότι σε αυτό το πλαίσιο, η σχέση με την ή τον αποθανόντα δεν διακόπτεται αλλά μετασχηματίζεται, συνεχίζοντας να υπάρχει μέσα από μνήμη, τελετουργίες και συμβολικές πρακτικές, ενώ παράλληλα η κοινωνία και κυρίως οι θεσμοί της μπορούν είτε να στηρίξουν είτε να αποδιοργανώσουν αυτή τη διαδικασία. Τέλος, και οι δυό τους, ανέδειξαν ότι και οι επαγγελματίες που συνοδεύουν το πένθος δεν βρίσκονται εκτός του πλαισίου αυτού, αλλά συμμετέχουν σε αυτό ως ανθρώπινα υποκείμενα, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη συνεχή αυτοφροντίδα, την εποπτεία και την αναγνώριση των ορίων τους, ώστε η φροντίδα προς τον άλλον να παραμένει βιώσιμη και ουσιαστική. Προχωρώντας προς το τέλος της παρουσίασής τους σημείωσαν πως το πένθος δεν είναι μια ενιαία συναισθηματική κατάσταση αλλά μια σύνθετη διεργασία όπου συνυπάρχουν συχνά οδύνη, ανακούφιση και ενοχή και στάθηκαν ιδιαίτερα στους φροντιστές που συνοδοιπορούν μια μακροχρόνια ασθένεια. Καθώς η μορφή του πένθους επηρεάζεται άμεσα από την ποιότητα του δεσμού, με τις δυσλειτουργικές ή τραυματικές σχέσεις να οδηγούν συχνά σε περιπλεγμένο πένθος που απαιτεί βαθύτερη διερεύνηση, το πένθος εμφανίζεται εδώ ως μια βαθιά κοινωνικά και πολιτισμικά διαμεσολαβημένη εμπειρία, όπου τα τελετουργικά, οι οικογενειακοί ρόλοι και οι κοινωνικές προσδοκίες μπορούν είτε να υποστηρίξουν είτε να επιβαρύνουν τον πενθούντα. Τονίστηκε επίσης ο τρόπος με τον οποίο η ένταση ανάμεσα στο προσωπικό βίωμα της απώλειας και στις εξωτερικές νοηματοδοτήσεις που επιβάλλει η κοινωνία, καθώς και η σημασία της κουλτούρας στη διαμόρφωση διαφορετικών τρόπων έκφρασης του πένθους αναδεικνύουν ότι τα τελετουργικά δεν είναι ουδέτερα ή απλά αξιοπρεπή γεγονότα, αλλά πολύπλοκες διαδικασίες εκφόρτισης συναισθήματος, επεξεργασίας προηγούμενων απωλειών και επιπλέον διαχείρισης της κοινωνικής παρουσίας του θανάτου. Κλείνοντας την γεμάτη ιδέες παρουσίασή τους, τόσο η Νάνσυ όσο και ο Δημήτρης, επανέλαβαν την ιδιαιτερότητα του πένθους ως κάτι μη γραμμικό, που απαιτεί συναίνεση, αξιολόγηση κινδύνου και προσαρμογή στις ανάγκες του κάθε προσώπου, με στόχο την αποφυγή επανατραυματισμού και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας. Έδειξαν εδώ, και οι δυό τους, προς μια συνθετική θεραπευτική προσέγγιση που χρειάζεται να περιλαμβάνει εκτός από την υπαρξιακή διάσταση και μια κλινικά λεπτομερή προσέγγιση για τη συμβουλευτική πένθους, εστιάζοντας στην αναγνώριση και διερεύνηση όλων των συναισθηματικών αντιδράσεων πέρα από την κυρίαρχη θλίψη – όπως την ενοχή, τη ντροπή ή την ανακούφιση – και φυσικά διερευνώντας το υπαρξιακό άγχος και την αβεβαιότητα που συνυπάρχουν. Ολοκληρώνοντας την ομιλία τους στάθηκαν στους μηχανισμούς αποφυγής του πένθους ενώ παράλληλα, ανέδειξαν τη σημασία της μη ηθικής αξιολόγησης των συναισθημάτων αλλά και την έννοια των διαφορετικών τρόπων απόκρισης στο πένθους (οργανωτικό και διαισθητικό) και τη δυναμική αλληλεπίδρασή τους, τονίζοντας τον ρόλο της σωματοποίησης και της ανάγκης για διεπιστημονική και υπεύθυνη θεραπευτική διαχείριση.